Pravoslavna Ohridska Arhiepiskopija

Вовед

За почеток дозволете ми да ја пренесам сета радост од средината која ја претставувам, а тоа е Црквата, што во нашата држава конечно се случи еден голем собор кој како мотив на собирањето ја има екологијата. Местото кое екологијата сега го има на скалата на општествените вреднувања не е ни од далеку она што таа треба да го има. Не е тајна дека еколошкта теорија и еколошката пракса се во една голема дисфонија и тоа најмногу во развиените западни земји каде теоријата се развива најнепропорционално со праксата. Од една страна токму во развиените западни земји екологијата за прв пат се востановува на научно и академско ниво, од друга страна, истите тие земји се причинители на најголемите уништувања на околината. На Исток, пак, во кого по мое длабоко убедување припаѓаме ние и по вера и по тредиција и по начин на живот, и покрај настојувањата на многумина во последно време да не пребојадисаат со западна идеологија, екологијата како да се наоѓа пред едно распаќе кој пат да го следи. Оној западниот кој катадневно ја покажува својата слабост и неуспех во соединувањето на теоријата со праксата или пак да се следи едно предание кое ни го оставиле нашите предци, а кое пректично се покажало како успешна екологија, но секако откако претходно ќе се препрочита и ќе се спореди со вредностите на современоста?

Не само со желба да го избегнеме комформизмот, зашто веруваме дека повеќето излагачи овде ќе бидат застапници на оној првиот, западниот модел на екологија, туку по длабоко убедување дека ние сме наследници на единственото вистинско еколошко предание кое веќе со векови се негува во Православната Црква, ќе се обидеме да го образложиме тоа предание и да го покажеме доприносот на теологијата во разрешувањето на еколошките проблеми.

1. Дијагноза на еколошкиот проблем

За да дадеме правилна дијагноза на еколошкиот проблем потребно е да направиме еден историски преглед и да видиме од кога датираат првите еколошки катастрофи. Теологијата тоа го датира со времето на првородниот грев. Познат е библискиот разказ каде се опишува стварањето на светот и прародителскиот грев на Адама и Ева. Она што е многу важно да се извлече како толкување од тој библиски настан е тоа дека светот е творба и дека било некогаш кога и непостоел, но и тоа дека постојано му прети една еколошка катаклизма, ако Оној Кој го створил престане да се грижи за него. Меѓутоа, Бог не сака Неговата творба да постои само заради тоа што Тој како Бог тоа го сака, туку сака и и таа да се согласи со сопствено постоење. Ете затоа го створи човекот како најсовршен во сета творба, го обдари со Својата слика и го постави да господари над створената природа, но истовремено и го задолжи да му го принесе светот слободно, без никаква принуда Нему што би значело со други зборови слободно прифаќање на творбата да постои. Човекот згреши. Гревот во библиската терминологија значи промашување. Адам и Ева го промашија Бога како личност. Им рече Бог да јадат од сите плодови во рајот, со други зборови да ја употребуваат сета створена природа, но само од „дрвото на познанието на доброто и злото” да не јадат, а тоа значи да се свесни дека не се апсолутни господари на светот туку има некој кој е над нив и кој ги дава правилата на игра. Заповедта Божја дадена на Адама протолкувана со еколошки речник значи дека човекот може да го употребува светот, но не и конечно да си го принесе себе си бидејќи светот не е негов туку е творба Божја. Гревот пак направен од страна на човекот значи неприродна замена на местата помеѓу Бога и човекот. Наместо да се обожува преку постепен раст во заедницата со Бога, човекот посака насилно да го завземе местото Божјо. Со други зборови посака автономно да управува со природата која го опкружуваше без да дава отчет пред нејзиниот Творец. Но, во обидот светот да си го принесе само себе не успеа. Светот не го позна за свој господар и наместо да му биде послушен се дигна против него. За да се заштити од стихиите кои му претеа да го уништат, човекот започна борба против природната околина и од ден на ден почна да создава се поголем број на еколошки проблеми. Овој историски преглед потполно ја развива и ја открива дијагнозата на она што денес го нарекуваме еколошки проблем. Резимирано речено, еколошкиот проблем го создаде неуспошниот обид на човекот да седне на местото Божјо и наместо светот да му го принесе на Бога да си го принесе себе си. Тоа во теологијата го нарекуваме грев, што значи исто што и промашување, а гревот пак постана поттик за сите еколошки катастрофи се до наши дни. Заслужува овде да биде спомнат големиот потоп во времето на Ное кој е опишан во Библијата, а кој археолошки и историски е потврден, а кој пак како причина го имал гревот на човекот. Почнувајќи од првородниот грев кој не е само грев против Бога туку и против природата, човекот за да се заштити од одмаздата на околината непрестано се бори против истата, но постојано со нови гревови кои причинуваат нови еколошки одмазди, а кои ние ги нарекуваме еколошки катастрофи.

Соочени со се позачестените одмаздувања на околината почнавме да создаваме правила на однесување со неа. Но, по се изгледа дека тие правила природата не ги прифаќа и тоа затоа што не се лек по дијагнозата која претходно ја востановивме. Човекот не престанува да греши ниту пред Бога, ниту пред неговите сожители, ниту пред околината која го опкружува. Може да создаде еден мал милион теории како обид да ги решава еколошките проблеми, но се додека не се покае за гревот и не престане да греши не е можно да успее ниту една еколошка спогодба. Но, после сево ова логично е да се прашаме, ако се во безизлез обидите на современата еколошка теорија да ги реши еколошките проблеми има ли нешто теологијата што може да се понуди како решение од безизлезот?

2. Литургиска екологија

Теологијата е орган на Црквата, а Црквата е начин на живот на човекот со Бога. Нема друга попрецизна дефиниција за Црквата од онаа дека таа се поистоветува со животот. Затоа, толку колку што е широк и разновиден животот, толку е широка и разновидна Црквата. Но, ако треба да го изразиме идентитетот на Црквата, нејзиното јадро и смисла, она што ја чини вистинита и вечна е тоа што во неа, во Црквата, учествува целокупната иднина како икона на ветеното Царство Божјо кое конечно ќе се востанови дури после Второто Христово доаѓање. Навистина во црквеното паметење учествува и историјата, но таа не е пресудна за идентитетот на Црквата. Верата на Црквата е вера во ветеното Царство. Лесно е некој да ја оприсутни историјата, но како се оприсутнува иднината? Во тоа е Тајната на Црквата која ја нарекуваме Литургија или Евхаристија. Тука на Литургијата која во превод значи јавна служба, историјата и иднината се собираат во едно големо „сега”. Бог и човекот се соединуваат во едно тело. Но, како? Не е можно да се дознае како, ако не се верува во спасителното дело кое Христос го изврши за да го спаси светот. Да го спаси токму од синдромот на самоуништување кој во човекот влезе заедно со гревот. Следствено да го спаси човекот и светот од еколошката катастрофа која исто така почна со гревот. И го спаси. Спасителното дело се состои во тоа што не си го принесе светот како и другите луѓе на Самиот Себе туку му го принесе на Бога Отца, она што Бог го очекуваше уште од Адама. Светот, односно створената природа немаат живот сами по себе туку постоењето го црпат од заедницата со Бога. Затоа неопходен беше тој принос со кого ќе се направи мост помеѓу створеното и нествореното. Токму за да го направи тој принос, Христос се откажа од сопствената воља и тогаш кога беше соочен со страдање на крстот ја прифати вољата на Отца која пак беше таква да преку смртта на Сопствениот Син, Бог ја спаси целокупната Негова творба. Адам одлучи по своја воља, непочитувајќи ја вољата Божја и го вкуси забранетиот плод, а со тоа ја остави природата во рамките на створеноста и го вкуси горкиот живот надвор од заедница со Бога. Христос се откажа од Сопствената воља и му рече на Отца, „Нека биде вољата Твоја” и со тоа Тој како човек но и севкупната стоворена природа влегоа во заедница со Отца со Кого Христос како Син Божји е непрекинато од вечност. Меѓутоа барем исто толку важно, ако не и повежно за спасението на светот е тоа што Христос не е обичен човек. Неговата личност е личноста на Синот Божји, Логосот Божји кој е роден од Отца, но Неговата личност е носител на две природи, Божјата и човековата, нестворената и створената. Затоа и можеше да биде мост помеѓу створеното и нествореното, затоа и можеше да биде Спасител, бидејќи во истото Негово тело се соединија двете природи, Божјата и човековата, без притоа да се промешаат. Со тоа, створената, односно природата на светот се овековечи, а тоа се покажа како решение на сите еколошки комфликти. Но, што сега кога Христос се вознесе и седи оддесно на Отца? Гледаме дека смртта сеуште има дејство, а еколошките катастрофи беснеат и претат потполно да го уништат постоењето.

Уште пред да биде распнат и да воскресне, Христос ја востанови Евхаристијата, односно Литургијата како Тајна на Неговото присуство во Црквата. Ова е моето тело, рече за лебот, а ова е мојата крв, рече за виното. Кој го јаде моето тело и кој ја пие мојата крв има живот во себе и јас ќе го воскреснам во последниот ден. На тој начин Христос останува во Црквата до свршетокот на векот. Но, на тој начин, а тоа значи во тајната на лебот и виното створената природа задничари со нестворената и постанува едно тело со неа. На Литургијата на Црквата од раката на Епископот или во негово име од раката на свештеникот се принесуваат даровите: леб и вино за по верата на Црквата и наитието на Духот Божји да постанат тело и крв на самиот Христос. Но, лебот и виното не се случајно одбрани производи. Тие во себе ја сублимираат сета створена природа. Покрај тоа што сета природа учествува за да созрее еден клас жито или еден грозд, за да постанат леб и вино учестува и човекот со својот труд. Значи принесувајќи Му на Бога на Литургијата леб и вино му ја принесуваме целокупната творба за таа бивајќи во заеднца со Него да се покаже како нераспадлива и вечна. И тоа го викаме Евхаристија или Благодарење. Му благодариме на Бога за тоа што од небитие не привел во битие, но и за тоа што откако отпаднавме, односно откако направивме еколошко пореметување, повторно имаше милост на нас и не спаси од конечната еколошка катастрофа, а тоа е смртта со тоа што го испрати Својот возљубен Син да го соедини во едно тело створениот и нестворениот свет. Но, најмногу од се му благодариме што во Литургијата ни дава практичен опит дека смртта е победена и дека причестувајќи се со телото и крвта Христови уште сега и овде постануваме учесници во ветеното Царство Божјо, учсници во еден настан на иднината кој по вера постанува наша сегашност, а за кого претходно веќе рековме дека е самиот идентитет на Црквата. Со други зборови, во Литургијата на Црквата, човекот, а преку него и целата створена природа најприсно се соединуваат со Бога во едно тело, а со тоа распадливоста на створената природа преминува во нераспадливост, а времето во вечност. На таков начин во Црквата го решаваме еколошкиот проблем. На секоја Литургија на Црквата ние се откажуваме од сопствениот егоизам светот да си го принесеме само себе си, со што би предизвикале еколошки проблем. Но, што е уште поважно, на секоја Литургија, христијаните светот му го принесуваат на Бога зашто единствено во заедница со Него створената природа може да се покаже како вечна, а со тоа и да се реши секој еколошки проблем.

Резиме

Свесен за тоа дека темава за која ви зборувам не е ниту едноставна ниту пак доволно обнародена така да многумина веќе имаат основни претпоставки кои евентуално преку ова излагање би ги надградиле, ќе направам едно многу едноставно резиме за да бидам разбран од секого.

Еколошкиот проблем е проблем кој се врзува за тварноста. Светот е створен, не е беспочетен, а следствено на тоа има и свој крај. Што значи од самиот факт на створеност произлегува дека е веќе загрозен од еколошка катастрофа која постојано го прати за еднаш и потполно да го уништи. Наспроти створениот свет стои нестворениот Бог Кој е Творец на светот. Негова е заслугата што е светот створен, но Негова е заслугата што тој сеуште постои. Ако Бог несака веќе светот да постои и престане да го држи во постоење светот сам од себе ќе се уништи бидејќи е творба која има почеток, а следствено на тоа сопствениот крај го носи уште од почетокот. Меѓутоа, бесмислено би било да се очекува дека Бог чии дејства и енергии се вечни го создал светот за после тоа тој повторно да се врати во небитие. Сè што Бог прави, прави за вечност. Така, Тој сака и светот вечно да постои, но исто така сака и светот слободно да го прифати сопственото постоење. Затоа го створи човекот како рекапитулација на целата творба, за преку неговата воља да биде изразена вољата дали светот сака да постои или не. Требаше човекот да го признае Бога за Творец и Седржител на светот и да ја принесе сета створена природа во заедница со Бога, за така, бивајќи значи створената природа во заедница со Бога Кој е вечен и самата да се овековечи. Но, во тоа се состои човековиот грев. Наместо да го реши еколошкиот проблем со тоа што светот ќе му го принесе на Бога, тој го принесе светот на сопствените страсти и со тоа уште повеќе ја продлабочи еколошката криза. Сепак Бог не остана со скрстени раце да го гледа пропаѓањето на она што е производ на Неговата љубов. Го испрати Синот Свој возљубен, за Тој да се вочовечи и со тоа да ја прими створената природа за своја природа. Со тоа, Христос го направи мостот помеѓу нествореното и створеното бидејќи едната личност на Синот Божји постана носител на две природи и на нестворената Божја, и на створената човечка. Заедничарејќи во телото Негово кое е исто што и Црквата, преку Тајната на Евхаристијата во која многуте постануваат едно тело на самиот Христос, светот ги решава сите еколошки проблеми бидејќи по верата на Црквата, занае дека во вечноста е спасен како духовно така и материјално.

+Јован Епископ дремвицки
сега Архиепископ охридски и Митрополит скопски

Темата од овој реферат изнесена е на Симпосионот организиран од Еколошките здруженија на Р. Македонија во Скопје 1999г.